Wypalenie zawodowe pielęgniarek. Zagrożenie w pracy pielęgniarki
Autor: Anna Lewandowska, Beata Litwin
Dodano: 16.10.2013r.
Działalność zawodowa człowieka może być źródłem satysfakcji i samorealizacji, ale również frustracji i niezadowolenia. W zawodach polegających na pracy z ludźmi (pielęgniarka, lekarz, nauczyciel), konsekwencją długotrwałego stresu i nieskutecznego radzenia sobie z przeciążeniami zawodowymi jest zespół wypalenia zawodowego.
Zobacz w PDF

Niesie on ze sobą szereg niebezpieczeństw, wśród których wyróżniono te, związane ze sferą fizyczną, psychiczną, emocjonalną, rodzinną i zawodową.
Celem pracy była ocena częstości występowania zespołu wypalenia zawodowego wśród pielęgniarek oraz analiza stanu wiedzy na temat sposobów ochrony przed wypaleniem.
Materiał i metody: Badaniami objęto 100 pielęgniarek pracujących w województwie podkarpackim. Materiał badawczy stanowiły dane pozyskane drogą ankietowania.
 

Czytaj więcej
 


Wyniki: Ponad połowa ogółu badanych (56%) deklarowała, że decyzję o wykonywaniu zawodu pielęgniarki podjęła z chęci pomagania innym, a 15% ankietowanych wybrało zawód ze względu na jego prestiż. Brak szacunku do pielęgniarek to czynnik najbardziej stresujący w pracy zawodowej według 80% badanych. Na drugim miejscu wymieniane są pretensje pacjentów i ich rodzin (71%), natomiast pacjenci pod wpływem alkoholu działają stresogennie na 44% ankietowanych. Szybkie tempo pracy, pośpiech wymienia 27% respondentów. 39% badanych oceniło się jako wypalone zawodowo, a 35% czuło się zagrożonych tym zjawiskiem.

Wstęp
   Działalność zawodowa człowieka może być źródłem satysfakcji i samorealizacji, ale również frustracji i niezadowolenia. W zawodach polegających na pracy z ludźmi (pielęgniarka, lekarz, nauczyciel), konsekwencją długotrwałego stresu i nieskutecznego radzenia sobie z przeciążeniami zawodowymi jest zespół wypalenia zawodowego.
   Zagadnienie wypalenia zawodowego zostało wprowadzone do języka naukowego przez amerykańskiego psychiatrę H. Freudenberga w 1974 r. Pielęgniarki należały do grupy zawodowej, która od początku znajdowała się w centrum zainteresowania badaczy. Wykonując czynności zawodowe, pielęgniarki są w stałym kontakcie z oczekującymi pomocy ludźmi. Problemy pacjentów niejednokrotnie powodują u nich obciążenia psychiczne i emocjonalne. Niższy w stosunku do nakładów pracy i wysiłków prestiż społeczny wykonywanej pracy, niskie płace, brak szacunku ze strony pacjentów oraz współpracowników stanowią czynniki przyczyniające się do narastania rozczarowania, frustracji, a także negatywnych emocji w środowisku pielęgniarskim. Do tych obciążeń zawodowych często dołączają się: przewlekły stres, błędy organizacyjne, trudne warunki pracy, które w efekcie mogą z czasem powodować zespół objawów charakterystycznych dla syndromu wypalenia zawodowego. Niesie on ze sobą szereg niebezpieczeństw, wśród których wyróżniono te, związane ze sferą fizyczną, psychiczną, emocjonalną, rodzinną i zawodową [1, 2, 3].
   Celem pracy była ocena częstości występowania zespołu wypalenia zawodowego wśród pielęgniarek oraz analiza stanu wiedzy na temat sposobów ochrony przed wypaleniem.

Materiał i metody
   Badaniami objęto 100 pielęgniarek pracujących w szpitalu wojewódzkim na terenie województwa podkarpackiego w wieku 20–60 lat. Badana grupa składała się wyłącznie z kobiet, co odzwierciedla strukturę zatrudnienia i świadczy o feminizacji zawodu pielęgniarki.
   W badanej grupie znalazły się osoby pracujące na oddziałach:
neurologii (15%), chorób wewnętrznych (12%) z pododdziałem gastrologii (8%), laryngologii (5%), chirurgii ogólnej (10%) z pododdziałem ginekologii (5%), ortopedii (10%), psychosomatycznym (10%), dermatologii (7%), anestezjologii i intensywnej terapii (10%), szpitalnego oddziału ratunkowego (4%) i bloku operacyjnego (4%). Badana grupa była zróżnicowana pod względem wiekowym. Najliczniejszą grupę stanowiły pielęgniarki w wieku 31–40 lat (43%), następnie grupa 20.–30. r.ż. (30%), zaś 20% ogółu badanych stanowiły pielęgniarki w wieku 41–50 lat. Zaledwie 7% pielęgniarek było w wieku powyżej 50. roku życia.
   Staż pracy badanych był zróżnicowany. Najliczniejszą grupę, bo aż 36% ankietowanych, stanowiły osoby pracujące w zawodzie pielęgniarki 6–15 lat, w dalszej kolejności były to osoby ze stażem 16–25 lat (23%), 2–5 lat 20% ogółu badanych, z rocznym stażem pracy 8% ankietowanych, natomiast osoby ze stażem powyżej 25 lat stanowiły 14% respondentek. Najliczniejszą grupę stanowiły pielęgniarki z wykształceniem średnim (68%), natomiast wykształcenie wyższe posiadało 17% ankietowanych, a 15% stanowiły pielęgniarki z tytułem licencjata. Zdecydowana większość pielęgniarek (85%) była zatrudniona w systemie pracy dwuzmianowym. Zaledwie 15% respondentek pracowało w systemie jednozmianowym.
   Materiał badawczy stanowiły dane pozyskane drogą ankietowania. Kwestionariusz ankiety zawierał pytania otwarte oraz zamknięte, pozwalające na wnikliwą analizę zagadnienia.

Wyniki

   Spośród czynników decydujących o wyborze zawodu pielęgniarki ponad połowa ogółu badanych (56%) deklarowała, że decyzję podjęła z chęci pomagania innym, a 15% ankietowanych wybrało zawód ze względu na jego prestiż. W wyborze zawodu pielęgniarki znalazły się również takie czynniki, jak: przypadek (18%), namowa rodziców (7%) oraz nie dostanie się do innej szkoły (4%).
   Na podstawie subiektywnej samooceny respondentek, aż 39% ogółu badanych określiła siebie jako wypalonych zawodowo, 35% jako zagrożonych tym zjawiskiem, natomiast 26% ogółu stwierdziła, iż ten problem ich nie dotyczy.
   Najliczniejsza grupa wśród wypalonych zawodowo pielęgniarek to osoby w wieku pomiędzy 31. a 40. rokiem życia (36%). W dalszej kolejności znalazły się badane w wieku 41–50 lat (33%) oraz pielęgniarki w przedziale wiekowym 20–30 lat (21%). Najmniej wypalonych zawodowo jest w najstarszej grupie wiekowej 51.–60. r.ż. (10%). Z analizy badań wynika, że najliczniejszą grupę wśród osób wypalonych zawodowo stanowią badane ze stażem 16–25 lat pracy w zawodzie pielęgniarki (33%), następnie ze stażem 6–15 lat pracy (26%) oraz powyżej 25 lat (23%), natomiast osoby ze stażem 2–5 lat stanowią nieliczną grupę (18%). Nie odnotowano przypadku wypalenia u ankietowanych z najkrótszym stażem.
   Wśród badanej grupy najczęściej występującymi objawami somatycznymi wypalenia zawodowego było zmęczenie i wyczerpanie (79%), bóle kręgosłupa (57%). Aż 38% badanych pielęgniarek uskarżała się na utrzymujące się po pracy napięcie emocjonalne. Na bóle i zawroty głowy uskarżało się 32% ankietowanych, na bóle i kołatania serca 13%, nadmierną potliwość 13%, zaburzenia żołądkowo-jelitowe 7%.
   Wśród objawów ze sfery psychicznej blisko połowa ogółu badanych (47%) po pracy obserwuje u siebie chęć przebywania na urlopie lub zwolnieniu lekarskim. Na drugim miejscu ankietowane podają rozdrażnienie (46%). Obniżenie nastroju po pracy zaobserwowało u siebie 46% badanych, a brak motywacji do pracy – 35%. Zaobserwowano również: brak entuzjazmu (30%), osłabienie efektywnego myślenia (25%), uczucie gniewu, złości (19%), bezradność, bezsilność (14%). Zaburzenia snu występowały u 16%.
   Aż 85% badanych pielęgniarek przyznała, iż czasami odczuwa przeciążenie obowiązkami zawodowymi, 10% zawsze, a jedynie 5% nie odczuwa przeciążenia pracą zawodową. Ponad połowa ankietowanych (56%) uważa, że praca z ludźmi jest wyczerpująca, 39% przyznaje, iż czasami wyczerpują ich kontakty interpersonalne, natomiast tylko 5% spośród badanych praca z ludźmi nie wyczerpuje.
   Aż 73% odczuwa zadowolenie z dokonań w życiu zawodowym, natomiast 27% przyznaje się do braku satysfakcji.
   Prawie połowa badanych (46%) potwierdziła, iż zawsze wykorzystuje swoją wiedzę i umiejętności w pracy zawodowej.
   Zaburzone relacje w środowisku rodzinnym na skutek sytuacji w pracy zawodowej przejawiają się u 25% badanych i zwykle jest to osłabienie zainteresowania sprawami rodzinnymi. Częstsze konfl ikty oraz nieporozumienia z najbliższymi obserwuje 25% ankietowanych, natomiast najczęściej w relacjach z członkami rodziny odczuwana jest złość i rozdrażnienie (38%).
   Według 65% badanych najistotniejszego wsparcia udziela im członek najbliższej rodziny. Również 65% pielęgniarek najchętniej rozmawia o niepowodzeniach w pracy z osobami znajdującymi się w podobnej sytuacji zawodowej – zaufana koleżanka z pracy. Zdecydowanie mniej, bo 28% ankietowanych w trudnych sytuacjach podejmuje dialog i szuka wsparcia wśród przełożonych, 2% korzysta z profesjonalnej pomocy psychologa, 1% powierza swoje problemy pracownikowi związków zawodowych. W badanej grupie 7% nie rozmawia o swoich problemach, co oznacza, że samotnie borykają się z trudnościami i problemami zawodowymi, które w odległych skutkach powodują wyczerpanie psychiczne.
   Aż 71% badanych w swojej pracy doświadcza agresji werbalnej. Najczęściej wskazywanym przez ankietowane pielęgniarki źródłem agresji jest: pacjent (67%), bliscy pacjenta (35%), lekarz (23%), przełożeni (7%) oraz pielęgniarki (4%).
   Personel pielęgniarski biorący udział w badaniu w 54% uważa, że do wypełniania swoich ról zawodowych względem pacjenta poświęca wystarczającą ilość czasu, co pozwala na dobre wykonywanie zawodu. Natomiast 46% ankietowanych ma poczucie, iż nie poświęca każdemu pacjentowi wystarczającej ilości czasu. Jako przyczynę takiego stanu rzeczy najczęściej podawano: brak czasu (46%), zbyt małą ilość zatrudnionych pielęgniarek (20%), zbyt dużą ilość wypełnianej dokumentacji (9%) oraz zbyt dużą ilość pacjentów (7%).
   Zaledwie 13% ankietowanych potwierdziło unikanie kontaktu z pacjentem w swojej pracy zawodowej, 30% przyznało, że ma to miejsce czasami, natomiast ponad połowa (57%) nie unika kontaktu z chorym człowiekiem. Na brak satysfakcjonującej współpracy z lekarzami uskarża się 40% badanych. Bardzo dobrze została oceniona współpraca między pielęgniarkami, gdyż w 81% przypadków określono ją jako satysfakcjonującą, natomiast jedynie 19% oceniło ją negatywnie. Współpracą ze swoją bezpośrednią przełożoną usatysfakcjonowanych jest aż 87% badanych, a 13% negatywnie ocenia relacje z pielęgniarką oddziałową.
   Badane kobiety miały również możliwość wskazania najbardziej obciążających czynników w swojej pracy zawodowej. Na pierwszym miejscu ankietowane wymieniły niskie płace (59%), następnie zbyt małą ilość personelu (42%) oraz nadmiar dokumentacji (41%).
   Zdecydowana większość, bo 60% badanych, w sytuacjach stresujących nie ma potrzeby sięgania do jakichkolwiek używek, leków czy narkotyków. Pozostała część ankietowanych przyznaje się do sięgania po papierosy (26%), alkoholu w celu ,,łagodzenia” nieprzyjemnych doznań (7%) oraz wspomaga się metodami farmakologicznymi (7%).
   Istotnym elementem było określenie poziomu wiedzy na temat wypalenia zawodowego. Prawie wszystkie badane (98%) słyszały o tym zjawisku, a jedynie 2% nie. Najczęstszym
źródłem wiedzy na temat wypalenia zawodowego są rozmowy z koleżankami (70%), natomiast dla 69% jest to wiedza czerpana z fachowej literatury. Co czwarta z ankietowanych
osób (25%), jako źródło wiadomości podaje konferencje naukowe i szkolenia. Zaledwie 5% respondentów poszerzyło swoje informacje dzięki internetowi i telewizji. Aż 72% ankietowanych przyznaje, że nie posiada wiedzy na temat sposobów ochrony przed wypaleniem zawodowym, a jedynie 28% potwierdza posiadanie takiej wiedzy. Najczęstsze sposoby radzenia sobie ze stresem dla badanej grupy to: wypoczynek bierny (27%) oraz wypoczynek czynny (22%). Zmaganie z sytuacją stresującą, czyli traktowanie tak zwanych stresorów w kategoriach wyzwań, jest stosowane przez 39% badanych, zaś 28% unika sytuacji stresujących. Z analizy badań wynika, iż tylko 28% respondentów deklaruje znajomość sposobów ochrony przed zagrożeniem wypalenia zawodowego. Zaledwie 2% zdecydowałaby się na konsultacje z prawnikiem, niewiele więcej, bo 4%, uczestniczyłoby w pracach indywidualnych z terapeutą. Potrzebę rozmowy z psychologiem widzi 6% ankietowanych, uczestniczenie w spotkaniach grup wsparcia 8%, zaś 16% najchętniej uczestniczyłaby w szkoleniach.

Dyskusja
   
   Zjawisko określane jako zespół wypalenia zawodowego opisywane jest w literaturze medycznej od ponad dwudziestu lat. Dotyczy ono przede wszystkim osób zatrudnionych w zawodach wymagających emocjonalnego i bliskiego kontaktu z drugim człowiekiem [4].
   Zmiany, jakim podlega społeczeństwo, szybki rozwój techniki i wciąż rosnące wymagania oraz zawrotne tempo pracy sprawiają, że pracownicy bywają coraz bardziej narażeni na stres zawodowy, a co za tym idzie również wypalenie zawodowe. Wśród zawodów szczególnie narażonych na to zjawisko wymienia się zawód pielęgniarki [5].
   Wypalenie zawodowe u pielęgniarek, w porównaniu z innymi grupami zawodowymi, występuje na większą skalę. Potwierdzają to obserwacje Olleya prowadzone w grupie 104 pielęgniarek, 83 lekarzy, 21 farmaceutów, 10 pracowników socjalnych i 42 pomocy pielęgniarskich. Spostrzeżenia powyższe znalazły potwierdzenie w badaniach Ramuszewicz i wsp., gdzie 32% respondentek określiło siebie jako wypalonych zawodowo, zaś prawie połowa (42%) czuła się zestresowana [6]. W kolejnych badaniach Ramuszewicz i wsp. 17% respondentek miało poczucie wypalenia zawodowego, jednocześnie 42% twierdziło, że są zestresowane [4]. Badania własne potwierdzają powyższe dane. Na podstawie subiektywnej samooceny respondentek, aż 39% ogółu określiła siebie jako wypalonych zawodowo, 35% jako zagrożonych tym zjawiskiem.
   Badania prowadzone na grupie 138 pielęgniarek wykazały, że w rozwoju syndromu wypalenia zawodowego może odgrywać rolę wiele czynników. Zaliczono do nich czynniki wynikające ze specyfi ki pracy, obciążenie psychiczne, brak właściwych warunków do leczenia, niskie zarobki, a także niski status zawodowy [2]. Badania Hoffman i Scotta wykazały, iż czynnikiem predysponującym do rozwoju tego syndromu jest nieregularny czas pracy, a przede wszystkim 12 -godzinny system pracy [7]. W badaniach własnych wśród czynników zwiększających stres u pielęgniarek zostały wymienione: niskie płace (59%), zbyt mała ilość personelu (42%), a także nadmiar dokumentacji (41%). Na rozwój wypalenia zawodowego duży wpływ ma także satysfakcja z wykonywanej pracy. Wśród badanych pielęgniarek aż 73% odczuwa zadowolenie z dokonań w życiu zawodowym, natomiast 27% przyznaje się do braku satysfakcji. Podobne wyniki uzyskały Grzywna i Cieślik, gdzie 63% ankietowanych stwierdziła, iż wykonywana praca daje im satysfakcję [8].
   Objawy wypalenia zawodowego pojawiają się i narastają powoli, przez długi okres czasu. Mogą obejmować sferę psychiczną i/lub fizyczną, a tym samym wpływać na zachowanie w pracy i w środowisku rodzinnym [4].
   Najczęściej występującymi objawami fizycznymi wypalenia zawodowego było zmęczenie i wyczerpanie (79%) oraz bóle kręgosłupa (57%). Aż 38% badanych pielęgniarek uskarżała się na utrzymujące się po pracy napięcie emocjonalne. Objawy sfery psychicznej to między innymi: rozdrażnienie (46%), obniżenie nastroju (46%), brak motywacji do pracy (35%), brak entuzjazmu (30%), osłabienie efektywnego myślenia (25%), uczucie gniewu, złości (19%), bezradność, bezsilność (14%) oraz zaburzenia snu (16%). Grzywna i Cieślik wymieniają w swojej pracy podobne dolegliwości w grupie badanych pielęgniarek: dolegliwości bólowe (70%), w tym bóle głowy (47%), kręgosłupa (44%), nóg (11%) [8]. Dominującymi objawami natury fizycznej i psychicznej w badaniach Ramuszewicz i wsp. były bóle mięśni lub kręgosłupa (33%), bóle głowy (20%), zaburzenia snu (30%), a także obniżenie nastroju i drażliwość (17%) [6].

Wnioski

1. Wiek badanych pielęgniarek nie wpływał znacząco na częstość występowania wypalenia zawodowego, najwięcej wypalonych zawodowo pielęgniarek było w wieku pomiędzy 31. a 40. r.ż. (36%), najmniej w najstarszej grupie wiekowej 51.–60. r.ż. (10%).

2. Staż pracy nie wpływał znacząco na częstość występowania wypalenia zawodowego.

3. Znajomość pojęcia ,,wypalenie zawodowe” potwierdziło
98% badanego środowiska, ale wiedzę na temat sposobów ochrony deklarowało już jedyne 28%.

4. Objawy wypalenia zawodowego, obserwowane wśród badanych, to najczęściej: zmęczenie i wyczerpanie (79%), bóle kręgosłupa (57%), chęć przebywania na zwolnieniu lekarskim (47%) oraz rozdrażnienie (46%), natomiast najrzadziej: bezradność (14%), bóle serca (13%), brak zainteresowania pracą (11%), a także zaburzenia żołądkowo-jelitowe (4%).

Piśmiennictwo

1. Mojs E., Głowacka M.D.: Wypalenie zawodowe u polskich pielęgniarek. Now. Lek. 2005, 74, 2, 238.
2. Wypalenie zawodowe – przyczyny, mechanizmy, zapobieganie. Ed. H. Sęk. Wyd. PWN, Warszawa 2007, 58.
3. Etery G.S., Rosenfeld R.: Stres – przyczyny, terapia, autoterapia. Wyd. PWN, Warszawa 1992, 20.
4. Ramuszewicz M., Krajewska -Kułak E., Rolka H., Łukaszuk C., Kułak W.: Problem wypalenia zawodowego wśród pielęgniarek operacyjnych. Chir. Pol. 2005, 7, 4, 244–251.
5. Rogala -Pawelczyk G.: Zespół wypalenia zawodowego w pracy pielęgniarek pediatrycznych. Pielęg. Położ. 5, 2003, 8.
6. Ramuszewicz M., Krajewska -Kułak E., Rolka H., Łukaszuk C.: Próba oceny wiedzy na temat zespołu wypalenia zawodowego wśród pielęgniarek bloku operacyjnego. Pielęg. XXI w. 2004, 3 (8), 25–30.
7. Hoffman A.J., Scott L.D.: Role stress and career satisfaction among registered nurses by work shift patterns. J. Nurs. Adm. 2003, 33, 337–342.
8. Grzywna T., Cieślik A.: Praca pielęgniarki w oddziale psychiatrycznym zamkniętym a zespół wypalenia zawodowego. Ann. UMCS Sect. D, 2003, 58, Suppl. 13, 86.

Zobacz pozostałe artykuły

Wasze komentarze

Wasze komentarze
Dodaj komentarz ›
Wypełnij poniższe pola, aby dodać komentarz:
Autor
Tytuł komentarza
Treść komentarza
Publikowane komentarze są prywatnymi opiniami użytkowników strony, jednak nie mogą one naruszać zasad regulaminu.
Med-Biznes nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii.
Wypełnij poniższy formularz, abyśmy mogli się z Tobą skontaktować:
Imię
Nazwisko
Numer telefonu
E-mail
Wiadomość