Wypalenie zawodowe u lekarzy oraz w innych specjalnościach medycznych.
Autor: Natalia Augustynowicz
Dodano: 09.07.2013r.
   Zespół wypalenia zawodowego zagraża szczególnie tym, którzy poświęcają się swojej pracy całkowicie. Odnoszenie sukcesów na polu zawodowym stanowi dla nich priorytet w życiu. Badania pokazują, że ze wszystkich grup zawodowych, szczególnie narażeni na występowanie objawów wyczerpania zawodowego są lekarze i pielęgniarki.

    Powszechnie wiadomo, że praca odgrywa coraz większą rolę w życiu człowieka. Z jednej strony jest ona dla nas źródłem utrzymania, więc bezpośrednio wpływa na jakość i komfort naszego życia. Z drugiej strony staje się także obszarem, który przynosi nam satysfakcję i daje poczucie spełnienia. Niestety praca niesie za sobą także negatywne skutki, szczególnie w sytuacjach, gdy sukces zawodowy staje się dla nas wartością nadrzędną, przysłaniającą wszystkie inne oraz gdy stres spowodowany pracą zawodową doprowadza do wypalenia zawodowego.
 

Czytaj więcej
 


Rys historyczny i definicje wypalenia zawodowego

    Występowanie zjawiska wypalenia zawodowego obserwowane jest wśród pracowników już od lat 70-tych. Termin „burnout” wprowadził amerykański psychiatra Herbert Freudenberg w roku 1974. Definiował go jako „spadek energii pracownika, pojawiający się na skutek przytłoczenia problemami innych osób”. Jednak już dużo wcześniej pojawiały się prace kliniczne obrazujące funkcjonowanie ludzi stopniowo tracących energię i motywację do pracy; sfrustrowanych i zmęczonych obowiązkami zawodowymi [za:1]. Emener w 1972 roku scharakteryzował wypalenie zawodowe jako „stan fizycznego i psychicznego wyczerpania, który powstaje w wyniku działania długotrwałych negatywnych uczuć, rozwijających się w pracy i w obrazie własnym człowieka”. Obecnie opisywane jest ono jako powoli zaczynający się lub nagle ujawniający się stan wyczerpania cielesnego, duchowego lub uczuciowego występujący w życiu zawodowym, ale w równym stopniu objawiający się w życiu prywatnym: w czasie wolnym od pracy, podczas spotkań towarzyskich, w związku partnerskim, w rodzinie. Wskazuje się, że często powiązany z awersją i myślami o uciecze [za: 2].
    W latach 80-tych pojawiły się prace naukowe opisujące sygnały ostrzegawcze, które wskazują na możliwość wystąpienia wypalenia zawodowego u danych osób. Kaslom i Schulman w roku 1987 wymienili następujące objawy: niechęć towarzysząca wychodzeniu do pracy, ciągłe skargi na odczuwany brak chęci do pracy bądź przepracowanie, poczucie izolacji od świata, odbieranie życia jako ciężkiego i ponurego, wzrastająca ilość negatywnych wzajemnych przeniesień w kontaktach
z klientami, poirytowanie, negacja drażliwość i brak cierpliwości w domu, częste choroby bez rozpoznawalnych przyczyn, myśli o ucieczce i samobójstwie [za: 2].

Etapy wypalenia zawodowego

    Czynnikiem niezbędnym do zainicjowania wypalenia jest obecność stresu zawodowego wynikającego z braku równowagi pomiędzy wymaganiami pracy, a zasobami jednostki. Szczególnie związany jest on z obciążającymi interpersonalnymi wymogami pracy. H. Sęk wskazuje, że stres ten nie jest wystarczającym czynnikiem do pojawienia się wypalenia zawodowego. Badaczka twierdzi, że niezwykłe znaczenie ma umiejętność zmodyfikowania stresu własną aktywnością zaradczą. Przede wszystkim te osoby, które tej umiejętności nie nabyły, narażone są na zaobserwowanie u siebie objawów wypalenia zawodowego [4].
    W przebiegu zespołu wypalenia zawodowego wyróżnia się trzy etapy: wyczerpania emocjonalnego, depersonalizacji oraz obniżonej oceny własnych możliwości (Tab. 1.) 

Tab. 1. Trzy etapy wypalenia zawodowego wg koncepcji Maslash [na podst. 4]
















Kliknij na tabelę, aby zobaczyć ją w powiększeniu

Co sprzyja powstawaniu wypalenia zawodowego

    Istnieją czynniki sprzyjające powstawaniu zespołu wypalenia zawodowego. Dzieli się je na sytuacyjne oraz indywidualne. Pierwsze związane są z charakterystyką pracy i strukturą organizacyjną instytucji. Wymagania, które stawia pracodawca niosą za sobą określone stresory związane z pracą, ale też takie, które bezpośrednio wynikają ze specyfiki pracy z ludźmi. Do stresorów związanych z pracą zaliczyć można: przeciążenie obowiązkami, presję czasu, konflikt i niejasność ról. Duży wpływ ma niedopasowanie warunków pracy do możliwości pracownika. Wśród stresorów wynikających ze specyfiki pracy z ludźmi najczęściej wymienia się bezpośredni kontakt z klientami, z ich emocjami i wagą ich problemów; konfrontację z niezadowoleniem, ze złością, agresją czy bezsilnością. Ponadto duży wpływ na wystąpienie wypalenia zawodowego u pracowników jest brak zasobów w pracy, do których zalicza się udzielane wsparcie ze strony pracodawcy i współpracowników, uzyskiwanie informacji zwrotnych, autonomia w pracy, udział w podejmowaniu decyzji, kontrola własnej pracy, wynagrodzenie oraz możliwości rozwoju i kariery.
    Indywidualne czynniki powiązane są z osobowością pracownika i jego oczekiwaniami wobec pracy. Na procesy wypalenia zawodowego bardziej podatne są osoby o niskim poziomie odporności psychicznej , która rozumiana jest tutaj jako skłonność do silnego angażowania się w to, co się robi, i otwartość na zmiany, poczucie kontroli nad wydarzeniami oraz spostrzeganie sytuacji stresowych jako pewnego rodzaju wyzwań. Jednocześnie wypalenie zawodowe częściej występuje u osób z zewnętrznym umiejscowieniem źródła kontroli; u takich, których strategie radzenia sobie ze stresem są bierne czy unikowe. Ponadto bardziej narażeni na wypalenie są pracownicy, których cechuje niska samoocena, neurotyczność i zależność. Warto dodać, że istotne jest też nastawienie oraz postawy pracownika (Rys. 1). Tak więc wysokie, nierealistyczne oczekiwania wobec pracy są czynnikiem sprzyjającym powstawaniu wypalenia [za: 1].

Rys. 1. Osobowościowe czynniki sprzyjające powstawaniu zespołu wypalenia zawodowego [na podst.1].

























Kliknij na grafikę, aby zobaczyć ją w powiększeniu

Wypalenie zawodowe wśród zawodów z branży medycznej

    Przeprowadzono wiele badań, których wyniki jednoznacznie wskazują, że pracownicy branży medycznej, zaraz obok nauczycieli, są szczególnie narażeni na wystąpienie zespołu wypalenia zawodowego. Przyczyna tego stanu wynika z faktu, że charakter pracy zarówno lekarza jak i pielęgniarki czy fizjoterapeuty jest ściśle zdefiniowany przez kontakt z drugim człowiekiem, z pacjentem. Jest to relacja niesymetryczna, w której lekarz (czy osoba z pozostałych zawodów medycznych) pomaga, a pacjent przyjmuje (lub też nie) tę pomoc [1, 3, 6, 7].
    W „zawodach medycznych” pracownicy kierują się współczuciem i troską o powierzonego ich opiece człowieka, jednocześnie muszą zachowywać pewien dystans emocjonalny do jego problemów [za: 7]. Pracownicy ci często stawiają sobie nierealistyczne cele: „uratuję go”, czy „pomogę mojemu pacjentowi”, których realizacja okazuje się niemożliwa. Jednocześnie angażują się w swoją pracę całkowicie, często przenosząc trudności i emocje z nią związane na płaszczyznę życia prywatnego.
    W 2008 roku zostały opublikowane wyniki badań The European General Practice Research Network Burnout Study Group Study (EPGRN), w którym uczestniczyło prawie 1400 lekarzy rodzinnych z 12 krajów europejskich. Aż u 43% stwierdzono wysoki stopień wyczerpania emocjonalnego, u 35% – wysoki stopień depersonalizacji, a u 32% – poczucie małych dokonań zawodowych. Jedynie 33% badanych osób nie osiągnęło wysokich wartości określających wypalenie w żadnym z trzech jego wymiarów (wyczerpanie emocjonalne, depersonalizacja, obniżona ocena własnych możliwości). Według wyników tego badania wśród 150 polskich lekarzy rodzinnych wysoki stopień emocjonalnego wyczerpania wykazywało 48%, wysoki stopień depersonalizacji – 34%, a małe poczucie dokonań osobistych – 30% [9].
    Wyniki badań przeprowadzonych wśród personelu medycznego w Polsce wskazują, że lekarze czują się najbardziej obciążeni trudnościami konceptualnymi oraz wynikającymi z konfliktów międzyludzkich, a najmniej monotonią pracy [8]. Inne badania pokazują, że wypalenie zawodowe występuje u lekarzy i pielęgniarek w porównywalnym stopniu. Jednocześnie zwracają uwagę na fakt, że wśród tych zawodów występują specjalności szczególnie narażone na wypalenie (pediatria, onkologia, psychiatria). W grupach tych poziom obciążeń zawodowych jest niezwykle wysoki, a poradzenie sobie z nim wymaga właściwych zasobów i odpowiednich strategii radzenia sobie w sytuacjach stresujących [6].
    Warto zwrócić uwagę na to, w jaki sposób objawy wypalenia zawodowego wpływają na jakość w zawodach w branży medycznej. Konsekwencje pojawienia się objawów wypalenia zawodowego u lekarzy mają swoje odzwierciedlenie w ich relacji z pacjentami w sposób pośredni i bezpośredni. Niska jakość ich pracy, a przez to niedbałość skutkuje nieefektywnością diagnostyczną i nieskutecznością leczniczą. Objawy wypalenia bezpośrednio wpływają na relacje z pacjentami poprzez m.in. okazywanie choremu przez lekarza braku zainteresowania, lekceważenia go czy bagatelizowanie zgłaszanych przez niego problemów.

Rys. 2. Konsekwencje zespołu wypalenia zawodowego w pracy lekarza [na podst. 10]




























Kliknij na grafikę, aby zobaczyć ją w powiększeniu

    Wypalony zawodowo lekarz okazuje choremu znużenie i zniecierpliwienie, ignoruje go i skraca czas kontaktu. Jednocześnie występować będzie u niego lęk przed podjęciem decyzji diagnostycznej i leczniczej co wiązać się będzie z przerzucaniem odpowiedzialności na innych oraz brakiem motywacji do podjęcia wysiłku w celu udzielenia pomocy pacjentowi. Wszechogarniające poczucie bezsilności i bezradności powodować będzie chęć wycofania się lekarza z roli zawodowej [10].

Jak można zapobiec powstawaniu wypalenia zawodowego?

    Warto jest poświęcić chwilę i zadbać o szeroko rozumianą higienę swojej pracy. Najważniejsze jest zachowanie zdrowego dystansu wobec pracy. Należy wyznaczać sobie realistyczne i możliwe do zrealizowania cele, które powinny być jasno sformułowane. Obok intensywnej pracy należy zagospodarować sobie czas w taki sposób, aby mieć wolne chwile na odpoczynek i rozwijanie swoich zainteresowań. Każdego dnia należy zwiększać własną samoświadomość, tak aby posiadać wiedzę o swoich mocnych stronach, jak i o własnych ograniczeniach. Powinno się zwracać uwagę na sygnały płynące z ciała i monitorować różne objawy somatyczne. Niekiedy długotrwający ból głowy czy ciągłe przemęczenie mogą być oznaką ważniejszego problemu. Warto jest dbać o życie prywatne, tak by praca nigdy nie stała się życiowym priorytetem. Zdrowe, satysfakcjonujące relacje z innymi ludźmi stanowią dla człowieka zasoby w sytuacjach trudnych i stresowych.
    Należy pamiętać, że w zawodach polegających na pomaganiu innym ludziom trzeba także zadbać o siebie. Zrównoważone podejście osób kompetentnych zawodowo daje możliwość na rozwój optymalnej i właściwej postawy wobec pracy.

PIŚMIENNICTWO:
1. Anczewska M., Świtaj P., Roszczyńska J. „Wypalenie zawodowe”. Postępy Psychiatrii i Neurologii 2005: 14 (2) str. 67-77

2. Fengler J. (2000). „Pomaganie męczy. Wypalenie w pracy zawodowej”. Gdańsk: GWP

3. Siemiński M., Nitka-Siemińska A., Nyka W. M., „Zespół wypalenia”. Forum Medycyny Rodzinnej 2007, tom 1, str. 45-49.

4. Maslach C. „Wypalenie – w perspektywie wielowymiarowej” (w) Sęk H. (2000). „Wypalenie zawodowe – przyczyny, mechanizmy, zapobieganie”. Warszawa: PWN

5. Henzel-Korzeniowska A.: „Wypalenie zawodowe, fanaberia intelektualna czy rzeczywisty problem”. Lek. Rodz., 2004, luty, 9, 2, str. 146-150.

6. Sęk H. (2004) „Poznawcze i kompetencyjne uwarunkowania wypalenia w pracy z chorymi”. Postępy Psychiatrii i Neurologii 2005; 14 (2) str. 93 – 98.

7. Orzechowska A., Talarowska M., Drozda R. i in. „Zespół wypalenia zawodowego u lekarzy i pielęgniarek” . Polski Merkuriusz Lekarski 2008; XXV, 150, 157

8. Kamrowska A. „Wypalenie zawodowe”. Polski Merkuriusz Lekarski 2007, XXIII, 137, 316

9. Soler J.K., Yaman H., Esteva M. et al.: Burnout in European family doctor: the EGPRN study. Fam. Pract., 2008; 25; 245-265.

10. Barański J.:”Ryzyko niepowodzeń w praktyce lekarskiej”. Lekarz Rodzinny, 2005, październik, 10, 1110-1113.

 

Zobacz pozostałe artykuły

Wasze komentarze

Wasze komentarze
Dodaj komentarz ›
Wypełnij poniższe pola, aby dodać komentarz:
Autor
Tytuł komentarza
Treść komentarza
Publikowane komentarze są prywatnymi opiniami użytkowników strony, jednak nie mogą one naruszać zasad regulaminu.
Med-Biznes nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii.
Wypełnij poniższy formularz, abyśmy mogli się z Tobą skontaktować:
Imię
Nazwisko
Numer telefonu
E-mail
Wiadomość